रक्सौल, पूर्वी चम्पाफरण।
विश्व आज विज्ञान, प्रविधि र सञ्चारको क्षेत्रमा अभूतपूर्व प्रगति गरिरहेको छ। देशहरूबीचको दूरी घटेको छ, विश्वव्यापी सम्पर्क विस्तार भएको छ र विचारहरूको आदान–प्रदान पहिलेभन्दा धेरै सहज भएको छ। तर विडम्बना के छ भने विश्वका विभिन्न भागहरूमा असहिष्णुता, कट्टरता, हिंसा, वैचारिक द्वन्द्व तथा सामाजिक विभाजनको प्रवृत्ति बढ्दो देखिएको छ। यो कुनै एक देश वा समाजको मात्र समस्या होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यतासामु उभिएको गम्भीर चुनौती हो।
उक्त धारणा लायन्स क्लब इन्टरनेशनल डिस्ट्रिक्ट ३२२ ई का जोनल चेयरपर्सन, डिस्ट्रिक्ट चेयरपर्सन, भारत विकास परिषद्, रक्सौल का सेवा संयोजक, मिडिया प्रभारी तथा सामाजिक अभियन्ता बिमल सर्राफले सञ्चारकर्मीसँगको कुराकानीका क्रममा व्यक्त गरेका हुन्।
असहिष्णुता भनेको के हो?
असहिष्णुताको अर्थ केवल कुनै व्यक्ति, समुदाय, धर्म, संस्कृति वा विचारसँग असहमति राख्नु मात्र होइन, त्यसलाई स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्नु, त्यसप्रति घृणा, विभेद, उपेक्षा वा हिंसात्मक व्यवहार गर्नु पनि हो। विचारहरूको विविधता मानव सभ्यताको पहिचान हो, तर जब असहमति वैमनस्यमा रूपान्तरण हुन्छ, त्यहीँबाट असहिष्णुताको जन्म हुन्छ।
वर्तमान विश्वको परिदृश्य
आज विश्वका धेरै देशहरू राजनीतिक ध्रुवीकरण, धार्मिक कट्टरता, जातीय विभेद, सांस्कृतिक द्वन्द्व, युद्ध, आतंकवाद, आप्रवासीप्रतिको असहिष्णुता तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिने घृणाजन्य सामग्रीजस्ता चुनौतीसँग जुधिरहेका छन्। प्रविधिले मानिसहरूलाई नजिक ल्याएको छ, तर यही प्रविधिको दुरुपयोग गरी अफवाह, भ्रामक सूचना र घृणा फैलाउने कार्य पनि बढ्दो छ।
यद्यपि अर्को यथार्थ के पनि हो भने विश्वका अधिकांश मानिस आज पनि शान्ति, सहकार्य, सहअस्तित्व र मानवताको मूल्यमा विश्वास गर्छन्। विभिन्न देश, भाषा र संस्कृतिका मानिसहरू शिक्षा, व्यापार, विज्ञान, खेलकुद तथा मानवीय सेवाका क्षेत्रमा मिलेर काम गरिरहेका छन्। यही नै मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो आशा हो।
सहिष्णुताको महत्व-
सहिष्णुता भनेको आफ्नो पहिचान गुमाउनु होइन, बरु अरूको पहिचान, विश्वास र विचारको सम्मान गर्दै सहअस्तित्वमा बाँच्नु हो। लोकतन्त्र होस् वा कुनै पनि सामाजिक व्यवस्था, यसको आधार संवाद, आपसी सम्मान र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व हो। मतभेद स्वाभाविक हुन्छ, तर त्यसलाई द्वन्द्व र घृणाको कारण बनाउनु समाजका लागि घातक हुन्छ।
असहिष्णुताका प्रमुख कारण-
• राजनीतिक तथा वैचारिक ध्रुवीकरण।
• धार्मिक तथा सांस्कृतिक कट्टरता।
• जातीय, नस्लीय तथा सामाजिक विभेद।
• सामाजिक सञ्जालमार्फत भ्रामक सूचना तथा घृणा फैलाउने सामग्रीको तीव्र प्रसार।
• संवाद, धैर्य र संवेदनशीलताको कमी।
• आर्थिक असमानता, भय र असुरक्षाको बढ्दो भावना।
समाधान के हुन सक्छ?
असहिष्णुताको समाधान केवल कानुनबाट सम्भव छैन। यसको लागि परिवार, विद्यालय, समाज, सञ्चारमाध्यम, धार्मिक संस्था तथा विश्व नेतृत्वले सहिष्णुता, मानवअधिकार, संवैधानिक मूल्य–मान्यता र नैतिक शिक्षाको प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। शिक्षा यस्तो हुनुपर्छ, जसले ज्ञानसँगै मानवता, करुणा, सहिष्णुता र आपसी सम्मानको भावना पनि विकास गरोस्। सामाजिक सञ्जालको प्रयोग सकारात्मक संवाद, जनचेतना र रचनात्मक परिवर्तनका लागि हुनुपर्छ, घृणा र वैमनस्य फैलाउनका लागि होइन।
निष्कर्ष
आज मानवता यस्तो मोडमा पुगेको छ, जहाँ विज्ञान र प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, तर धेरै ठाउँमा मानिसहरूको मन अझै टाढिएका छन्। यदि विश्वलाई शान्ति, स्थायित्व र दिगो विकासतर्फ अघि बढाउने हो भने सहिष्णुता, संवाद, करुणा र आपसी सम्मानलाई जीवनको आधार बनाउनैपर्छ।
“वसुधैव कुटुम्बकम्” अर्थात् “सम्पूर्ण विश्व एउटै परिवार हो” भन्ने दर्शन आज झन् सान्दर्भिक बनेको छ। जब हामी जात, धर्म, भाषा, राष्ट्र र विचारधाराभन्दा माथि उठेर मानवतालाई सर्वोच्च स्थान दिन्छौँ, तब मात्र शान्तिपूर्ण, न्यायपूर्ण र समावेशी विश्वको निर्माण सम्भव हुन्छ। यही आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता र सम्पूर्ण मानव समाजको साझा जिम्मेवारी हो।